GCK Kowale Oleckie

Nieocenionym bogactwem gminy Kowale Oleckie jest ciągle żywa i kultywowana kultura ludowa. Szczególnie pieczołowicie kultywują ją miejscowe zespoły folklorystyczne oraz śpiewacy ludowi. Ich działalność twórcza odgrywa bardzo ważną rolę w procesie upowszechniania kultury ludowej na terenie naszego regionu i poza nim.

Zespół ludowy Prząśniczki

Pomysł założenia zespołu, który wykonywałby pieśni ludowe, kościelne i patriotyczne, narodził się w 1974 roku. Inicjatorką przedsięwzięcia była Zofia Domin, która zajęła się prowadzeniem grupy. W skład zespołu weszły panie należące do miejscowego Koła Gospodyń Wiejskich, a mianowicie: Zofia Domin, Scholastyka Dubiłowicz, Emilia Kalwajtys, Jadwiga Mackiewicz, Sabina Wiśniewska, Teresa Milewska, Czesława Minksztyn, Krystyna Zaborowska, Helena Nazaruk, Helena Paliwoda, Irena Radomska, Krystyna Szczerbowska, Radosława Rynkiewicz, Zofia Żukowska, Czesława Wolińska, Janina Turynowicz, Maria Rydzewska, Anna Szulińska, Władysława Radomska oraz solistka – Jadwiga Sapiejko. Członkinie zespołu w swojej pracy twórczej postanowiły kontynuować tradycje ziem północnej Suwalszczyzny. W skład prezentowanego przez panie repertuaru weszły utwory szczególnie bliskie ich sercu, a mianowicie były to piosenki, przyśpiewki ludowe oraz pieśni patriotyczne wyniesione z rodzinnych domów, śpiewane przez ich matki i babki. Były to między innymi takie utwory, jak: W moim ogródeczku rośnie różyczka, Kędy ty Jasiu pojedziesz, Jestem sobie parobeczek, Świeć miesiączku w okno moje, Nie chodz koło rózy, nie obrywaj kwieta, Sła dziewcyna drogą, siwe wołki gnała, Chwała Bogu wiecór idzie, Rozkwitały pąki białych róż, czy też Gdzie mój Jasieniek psenickie sieje. Te i inne utwory pieśniarki zaprezentowały podczas swojego pierwszego koncertu zatytułowanego „W moim ogródeczku”.Początkowo zespół założony przez Zofię Domin występował wyłącznie na rozmaitych lokalnych akademiach i uroczystościach okolicznościowych, podczas których prezentował pieśni oraz inscenizacje obrzędów ludowych. Sytuacja ta zmieniała się w 1977 roku, kiedy to grupa przeszła pod patronat Gminnego Ośrodka Kultury w Kowalach Oleckich, co stworzyło paniom możliwość uczestniczenia w festiwalach i przeglądach. Zespół obrał nazwę Prząśniczki, gdyż wykonywane przez niego pieśni w większości pochodziły od prządek, które śpiewały je podczas wykonywania robótek ręcznych, przędzenia wełny i lnu, a także darcia pierza.

Przed szerszą publicznością Prząśniczki zadebiutowały w 1978 roku podczas  I Suwalskiego Jarmarku Folkloru w Węgorzewie. Zespół z artystycznym rozmachem zaprezentował widowisko „Pieczenie chleba”. Przedstawiony obrzęd obejmował proces wyrobu chleba począwszy od wymieszania ciasta, a skończywszy na jego wypieku i degustacji. Drugim obrzędem, który został zaprezentowany przez grupę podczas Jarmarku Folkloru, było „Przędzenie na kołowrotku”. Oba widowiska spotkały się z aplauzem publiczności oraz uznaniem jurorów, którzy postanowili nagrodzić artystki wyróżnieniem. Na Suwalskich Jarmarkach Folkloru Prząśniczki występowały wielokrotnie. Na tamtejszej scenie zaprezentowały takie widowiska, jak: „W moim ogródeczku”, „Sła dziewcyna drogą, siwe wołki gnała”, czy też obrzęd całego dnia wielkanocnego. Udział w imprezach o większej randze w żadnym stopniu nie wpłynął negatywnie na zaangażowanie, z jakim członkinie zespołu uczestniczyły w życiu kulturalnym gminy.

Przez lata zespół Prząśniczki występował w strojach warmińskich, początkowo wypożyczonych z Państwowego Domu Kultury w Olecku, później własnych, uszytych przez Wandę Kowalewską i Zofię Domin. Składał się on z czerwonej spódnicy, fartuszka, niebieskiego żakietu, czepka oraz skórzanych butów. Od 1992 roku grupa występuje w strojach ludowych charakterystycznych dla terenów północno-wschodniej Suwalszczyzny, odtworzonych przez Kingę Turską-Skowronek, etnokostiumologa z Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W skład powyższego stroju wchodzą: wełniana, pasiasta spódnica zwana kitlem, biała halka (spodniak), serdaczek (gorset), lniana bluzka, czepek, chustka oraz skórzane, sznurowane buty.

W ciągu czterdziestu lat działalności twórczej skład osobowy Prząśniczek zmieniał się kilkakrotnie. Do zespołu między innymi należały: Janina Kalejta, Lucyna Dubiłowicz, Danuta Dubiłowicz, Helena Mackiewicz, Celina Mackiewicz, Maria Skrocka, Krystyna Skrocka, Janina Dymitruk, Renisława Drobiszewska, Weronika Koloszewska, Anna Sznurkowska, Maria Rykaczewska, Teresa Zaborowska, Jolanta Zaborowska, Leokadia Liszewska, Janina Fiedorczyk, Alicja Podbielska, Katarzyna Krzywicka,  Mariola Skorupska, Helena Jeleniec, Maria Kaczmarczyk, Lucyna Jabłońska oraz Teresa Gałaszewska. W inscenizacjach obrzędów i zwyczajów ludowych, oprócz powyżej wymienionych pań, brały także udział Aniela Rutkowska oraz Janina Grzelak. Przez lata zespołowi akompaniowali instrumentaliści:  Sylwester Jaśkiewicz, Józefa Maciejko oraz Władysław Miliszewski.

Obecnie w skład grupy wchodzą: Zofia Domin (40 lat w zespole), Helena Buksza (37 lata w zespole), Teresa Stasiewicz (36 lata w zespole), Amelia Jaśkiewicz (35 lata w zespole), Helena Anuszkiewicz (29 lat w zespole), Teodozja Sołtysiak (8 lat w zespole), Eugenia Malinowska (6 lat w zespole), Ewa Stankiewicz oraz Anna Zubowicz (obydwie od 4 lat w zespole).

Przez wszystkie lata działalności twórczej członkinie grupy pozostały wierne idei, która przyświecała Zofii Domin w chwili założenia zespołu folklorystycznego. Prząśniczki pieczołowicie dbają o to, by kultura ludowa nie stała się wyłącznie skostniałym reliktem przeszłości, zepchniętym na peryferia życia kulturalnego, a następnie zapomnianym. Długoletnią pasją członkiń zespołu stało się wyszukiwanie oraz gromadzenie pieśni i melodii, które bezpowrotnie odchodziły wraz z tymi, którzy je śpiewali. Repertuar zespołu liczy około trzystu pieśni. Na szczególną uwagę zasługują pieśni obrzędowe, religijne oraz patriotyczne, mające bardzo głęboką wymowę moralną. Grupa przedstawia także dawne obrzędy z życia wiejskiego, wyniesione z rodzinnych domów oraz zrekonstruowane na podstawie opowieści najstarszych mieszkańców gminy. Takie widowiska, jak: pieczenie chleba, darcie pierza, zmówiny (tzw. oględy), wiejskie wesele, tarcie lnu i obróbka włókna lnianego z przędzeniem, chodzenie z gwiazdą kolędniczą, chodzenie z Herodem, czy też chodzenie z Allelują w znakomity sposób ukazują nie tylko kulturę naszych przodków, ale także ich codzienne obowiązki. Panie co roku wykonują także wieńce dożynkowe, które są wysoko oceniane zarówno ze względu na walory artystyczne, jak i za zgodność z tradycją przodków.


Zespół ludowy Prząśniczki jest laureatem wielu festiwali i przeglądów, spośród których należy wymienić: Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym (I, II, dwukrotnie III miejsce oraz wyróżnienie), Wojewódzki Przegląd Kapel i Ludowych Zespołów Śpiewaczych w Kętrzynie (I miejsce), Festiwal Kapel  i Śpiewaków Ludowych w Jezioranach (I miejsce), Międzynarodowy Festiwal Folkloru Euroregionu Bałtyk w Elblągu (II miejsce), Makroregionalny Przegląd Widowisk Kolędniczych „Herody” w Węgorzewie (I miejsce). Zespół trzykrotnie został uhonorowany prestiżową nagrodą „Złotego Jelonka”, przyznawaną  za szczególną troskę w pielęgnowaniu rodzimej tradycji podczas Międzynarodowego Jarmarku Folkloru w Węgorzewie. Szczególnym wyróżnieniem, którym mogą poszczycić się członkinie zespołu, jest nagroda Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego przyznana za zasługi na rzecz popularyzowania kultury Warmii  i Mazur. W 2013 roku liderka zespołu Zofia Domin otrzymała odznakę honorową "Zasłużony dla Województwa Warmińska-Mazurskiego", przyznaną przez Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego. W sierpniu 2014 roku podczas trwania obchodów jubileuszu 40-lecia pracy twórczej zespołu grupa została uhonorowana odznaczeniem "Zasłużony dla Kultury Polskiej", zaś założycielka i kierowniczka zespołu Zofia Domin otrzymała Brązowy Medal "Zasłużony Sztuce Gloria Artis". Odznaczenia zostały przyznane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

 

Młodzieżowy zespół ludowy Jarka

Kultywowanie tradycji, propagowanie jej wśród najmłodszych członków lokalnej społeczności oraz zaszczepianie w nich miłości do swojej małej ojczyzny. Powyższe cele przyświecały Zofii Domin w chwili założenia młodzieżowego zespołu folklorystycznego. Zważywszy na fakt, iż w przedsięwzięcie zaangażowane zostały osoby młode, spośród których większość miała znikomą wiedzę o kulturze ludowej  i tradycjach przodków, nie było to proste zadanie.

Oficjalną datą powstania grupy jest 14 października 2001 roku, kiedy to odbyła się pierwsza próba nowo założonego zespołu. Mimo początkowych trudności, udało się pani Zofii zmobilizować dziewczęta z Kowali Oleckich i pobliskich miejscowości do systematycznego uczestniczenia w spotkaniach, podczas których nie tylko uczyły się one śpiewać ludowe pieśni, ale także poznawały kulturę oraz tradycje swoich przodków. Umiłowanie swojej małej ojczyzny skłoniły inicjatorkę przedsięwzięcia do tego, by nadać grupie nazwę Jarka, na cześć przepływającej przez Kowale Oleckie rzeki Jarki. Do pierwotnego składu zespołu należały: Marta Anuszkiewicz, Edyta Bitowska, Agnieszka Giedrojć, Katarzyna Grabowska, Katarzyna Kurmiłowicz, Anna Szwejser, Patrycja Czerwińska, Alicja Liszewska, Alicja Pietranis, Paulina Szukajtys oraz Katarzyna Szulińska.

Od początku swojego istnienia grupa cieszyła się przychylną opinią jurorów, na którą zresztą jej członkinie sumiennie zapracowały. Młodzieżowy zespół ludowy zadebiutował w 2002 roku podczas XXV Międzynarodowego Przeglądu Widowisk Obrzędowych „Święto Wiosny” w Węgorzewie. Dziewczęta z artystycznym rozmachem zaprezentowały widowisko obrzędowe „Chodzenie z Allelują”, za które jurorzy przyznali im I miejsce. W tym samym roku zespół Jarka wystąpił również na Międzynarodowym Jarmarku Folkloru w Węgorzewie, podczas którego został wytypowany do reprezentowania naszego regionu na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą, gdzie w kategorii „Duży Mały” wyśpiewał II miejsce. Dziewczęta swój sukces w Kazimierzu Dolnym powtórzyły w 2007 roku. Ponadto grupa występowała na wielu festiwalach i przeglądach, spośród których należy wymienić: Międzynarodowy Festiwal Folkloru Euroregionu Bałtyk w Elblągu (III miejsce), Spotkania Folklorystyczne w Orzyszu (wyróżnienie w kategorii „Mistrz – Uczeń”), Jarmark Twórców Ludowych w Wydminach, czy też Międzynarodowy Przegląd Widowisk Kolędniczych „Herody” w Węgorzewie. Uhonorowaniem pracy twórczej dziewcząt był „Złoty Jelonek” przyznany na Jarmarku Folkloru w Węgorzewie za całokształt twórczości oraz za szczególną troskę w pielęgnowaniu rodzimej tradycji. Powyższą nagrodę zespół otrzymał dwukrotnie.

W skład repertuaru grupy wchodzą widowiska oraz pieśni ze zbioru Zofii Domin. Pośród nich możemy wyróżnić utwory o tematyce zalotnej, a także pieśni pasterskie i sieroce, opowiadające o ciężkiej doli wiejskich oraz folwarcznych dzieci zmuszonych do ciężkiej pracy i pozbawionych możliwości kształcenia. Pieśni oraz widowiska prezentowane przez zespół są ściśle związane z terenami północno-wschodniej Suwalszczyzny. Z regionem tym związane są także stroje ludowe, w których dziewczęta występują. W skład powyższego stroju wchodzi: spódnica, serdaczek, bluzka, halka oraz buty.

Skład grupy Jarka zmieniał się kilkakrotnie. Obecnie do zespołu należą: Anna Skorupska, Natalia Szymanowska, Ewelina Szymanowska oraz Weronika Kołodzińska.

 Józef Sinderewicz

Spośród kontynuatorów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na szczególną uwagę zasługuje Józef Sinderewicz, śpiewak ludowy z Monet. Urodził się on 14 lipca 1928 roku w Jodoziorach na Suwalszczyźnie. Po II wojnie światowej osiedlił się on we wsi Monety, gdzie do dzisiejszego dnia prowadzi gospodarstwo rolne.   

Józef Sinderewicz wychował się w rodzinie, w której bardzo wiele uwagi poświęcano kultywowaniu tradycji oraz kultury przodków. Wszyscy jej członko-wie znali pieśni ludowe, religijne, patriotyczne i okolicznościowe, które śpiewali zarówno podczas wykonywania codziennych obowiązków, jak i w trakcie świąt związanych  z obchodami roku liturgicznego. Wiele z nich artysta pamięta do dziś i wykonuje je ze szczególnym sentymentem. „Swoją przygodę ze śpiewaniem rozpocząłem w dzieciństwie. Moi rodzice śpiewali pieśni ludowe i religijne. Ojciec był śpiewakiem pogrzebowym i bardzo często zabierał mnie ze sobą. Kiedy podrosłem, również zostałem zaangażowany do śpiewania z innymi mężczyznami podczas tych uroczystości. Z upływem lat na moje barki spadł obowiązek prowadzenia obrzędu” – wspomina pan Józef.

Kariera śpiewacza Józefa Sinderewicza rozpoczęła się dość późno, a mianowicie w 1995 roku, kiedy to artysta dołączył do Zespołu Seniorów funkcjonującego przy Domu Pomocy Społecznej w Kowalach Oleckich. Pan Józef został dostrzeżony przez Eugeniusza Zarachowicza, animatora kultury z Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Suwałkach. Za jego pośrednictwem śpiewak nawiązał współpracę z folklorystą Mirosławem Nalaskowskim, który pokierował jego dalszą karierą. Z inicjatywy folklorysty uszyty został strój ludowy, w którym śpiewak występuje. Jest to strój typowy dla chłopów z terenów północno-zachodniej Suwalszczyzny. W jego skład wchodzą: koszula, kamizelka, surdut, spodnie, czapka maciejówka oraz skórzane buty.

Pan Józef jako solista zadebiutował w 1996 roku na Międzynarodowym Jarmarku Folkloru w Węgorzewie, podczas którego został wytypowany do reprezentowania naszego województwa na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel  i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym, najważniejszym festiwalu kultury ludowej w Polsce. Tam śpiewak zaprezentował trzy utwory: Panie ojcze siodłaj konia, Stoi ogródeczek u pani malowany oraz Hej wy woźnicy. Za ich wykonanie jurorzy przyznali mu II miejsce, doceniając tym samym jego niepowtarzalny talent oraz unikalny repertuar. Na festiwalu w Kazimierzu Dolnym Józef Sinderewicz wystąpił jeszcze kilkakrotnie. Artyście ponownie udało się wyśpiewać II nagrodę oraz wyróżnienie. W 2012 roku w kategorii śpiewaków solistów artysta zdobył pierwszą nagrodę. Ponadto śpiewak występował na wielu innych przeglądach i festiwalach twórczości ludowej, spośród których należy wymienić: Ogólnopolski Przegląd Artystycznego Ruchu Seniorów „ARS 98” w Bydgoszczy (główna nagroda w kategorii solistów), Wojewódzki Przegląd Kapel Ludowych i Ludowych Zespołów Śpiewaczych w Kętrzynie, czy też Przegląd Zespołów i Solistów w Węgorzewie. Uwieńczeniem pracy twórczej Józefa Sinderewicza jest „Złoty Jelonek”, przyznawany podczas Międzynarodowego Jarmarku Folkloru w Węgorzewie. Nagrodę tę śpiewak otrzymał za szczególną troskę w pielęgnowaniu rodzimej tradycji. 

Zdaniem folklorystów, śpiewak potrafi najlepiej odtworzyć tradycję wokalną północno-zachodniej Suwalszczyzny. Józef Sinderewicz śpiewa zgodnie z dawną techniką wykonawczą. Posiada on umiejętność śpiewania wielogłosowego, typowego dla pogranicza kulturowego Polski i Litwy. Mocnym, przenikliwym głos śpiewaka połączony z unikalnym repertuarem wywołuje niezapomniane wrażenie. Pieśni, które wykonuje pan Józef, pochodzą ze starej, zabytkowej kantyczki, która została wydana w Wilnie w 1817 roku. „Kantyczkę odziedziczyłem po swoim dziadku, który przywiózł ją po I wojnie światowej z Ameryki. Tam spotkał on pewnego człowieka przybyłego z Wileńszczyzny i odkupił ją od niego. W naszym rodzinnym domu kantyczka była poszanowana. Służyła mojemu ojcu, teraz służy mnie” – opowiada artysta. Licząca prawie dwieście lat kantyczka zawiera niespotykane już dziś teksty pieśni nabożnych, które można usłyszeć jedynie w wykonaniu pana Józefa. 

 
Bombax Theme designed by itx