GCK Kowale Oleckie

Na terenie gminy Kowale Oleckie występują zabytki archeologiczne, architektoniczne oraz techniczne. Do najstarszych, a zarazem najcenniejszych zabytków archeologicznych należą grodziska, będące pozostałością po grodach i osadach. Pierwsze z odnalezionych grodzisk oddalone jest dwa kilometry od miejscowości Szwałk. Przypuszczalnie pochodzi ono z epoki żelaza. Pradziejowe grodzisko leży na wschodnich rubieżach Puszczy Boreckiej, nad stromym brzegiem jeziora Cichy. Nie jest ono obwałowane, od lądu odcina je naturalny wąwóz. Drugie grodzisko zwane „Starym Szańcem” położone jest w odległości dwóch kilometrów na północny zachód od miejscowości Wężewo. Leży ono na terenie leśnego rezerwatu Cisowy Jar. Grodzisko usytuowane zostało pośród głębokich parowów, co dodatkowo utrudniało do niego dostęp. Zdaniem historyków pod Wężewem miała miejsce w 1277 r. bitwa Jaćwingów z Krzyżakami[1]. Powyższą hipotezę potwierdzałyby znalezione w okolicach „Starego Szańca” przedmioty: topór żelazny, ostroga oraz podkowa[2].

Opisując zabytki archeologiczne, należy pamiętać o cmentarzysku kurhanowym, które zostało odkryte w 2001 roku w okolicy Czerwonego Dworu przez miejscowych leśników, a następnie zweryfikowane przez pracowników Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Datowane na okres późnorzymski cmentarzysko było miejscem pochówku członków plemienia Sudowów. Archeolodzy zarejestrowali około pięćdziesięciu kamiennych kurhanów. Nie jest to jednak ich rzeczywista liczba, gdyż część z nich może być niewidoczna pod grubą warstwą ściółki oraz wśród gęstych krzewów i drzew. Są one pogrupowane w dwa skupiska: południowo-wschodnie oraz północno-zachodnie. Wewnątrz kurhanów odkryto gliniane naczynia (tzw. popielnice), w których umieszczano spalone szczątki zmarłych. Oprócz glinianych naczyń, znaleziono przedmioty wykonane z brązu, żelaza i szkła. Ciekawym znaleziskiem, obok kurhanów, są starsze niż samo cmentarzysko dymarki. O istnieniu w tym miejscu produkcji hutniczej świadczy także bardzo duża ilość brył żużla, zalegających w warstwie humusu, w płaszczach kurhanów oraz w grobach. Cmentarzyska zaprzestano użytkować najprawdopodobniej w późnym okresie wędrówek ludów, czyli w VI-VII wieku. Był to czas dużego zamętu politycznego w Europie oraz ciągłego przemarszu plemion barbarzyńskich.

Najcenniejszym zabytkiem architektonicznym znajdującym się na terenie gminy jest wybudowany w stylu gotyckim kościół p.w. Matki Bożej Różańcowej w Szarejkach. Kościół zbudowano w latach 1718-1719 na potrzeby istniejącej  tu parafii ewangelickiej. W 1772 roku został on poddany gruntownej przebudowie, w ramach której wzniesiono budynek z kamienia, a następnie go otynkowano. Budowla ma formę trójbocznie zamkniętej sali z drzwiami z trzech stron i zakrystią na osi wschodniej, kruchtą od południa, masywną wieżą od zachodu. Wewnątrz kościoła znajduje się powstały w 1720 roku ołtarz główny. Został on zaprojektowany  i wykonany z niezwykłą precyzją przez rzeźbiarza Fryderyka Pfeffera z Królewca. Po zakończeniu II wojny światowej kościół w Szarejkach przejęto na potrzeby parafii rzymskokatolickiej. Barokowy ołtarz został przebudowany. Usunięto ambonę, dwa uszaki z górnej kondygnacji oraz wiele innych figur, a następnie przemalowano go na niebiesko i umieszczono w nim obraz Matki Boskiej. W 2001 roku podjęto kolejną przebudowę ołtarza, w ramach której odtworzono górne uszaki i umieszczono zabytkowy krzyż zwany „Drzewem Życia”. Rekonstrukcji poddana została także zabytkowa rzeźba Anioła Chrzcielnego, w dłoniach którego znajduje się naczynie z poświęcona wodą i olejem świętym[3].szarOłtarz SzarejkiDo kategorii zabytków architektonicznych możemy także zaliczyć zespoły dworsko-parkowe. Szczególnie interesujące pod względem architektonicznym  są obiekty w Drozdowie oraz Staczach. W pierwszej z powyżej wymienionych miejscowości z dawnego założenia dworsko-parkowego zachowały się pozostałości starego parku, zabudowania podwórza gospodarczego oraz powstały w drugiej połowie XIX wieku dwór. Parterowy budynek dworu został założony na rzucie prostokąta. Przykryty jest on dachem naczółkowym z facjatami na osi elewacji zwieńczonymi trójkątnymi szczytami. Od strony parku znajduje się murowana weranda podtrzymująca taras, poprzedzona schodami w kształcie litery T. Dwór w Drozdowie obecnie nie jest użytkowany[4].Obraz3W miejscowości Stacze znajdują się pozostałości po dobrach rycerskich, które niegdyś przez dziesięciolecia należały do rodu hrabiów Lehndorffów. Wzniesiony tu w 1768 roku dwór służył głównie jako domek myśliwski. Budynek położony jest na wysokim wzniesieniu, między parkiem a podwórzem gospodarczym. Pierwotnie była to budowla założona na rzucie prostokąta, parterowa, z mansardowym dachem. Na osi elewacji frontowej widniał nieznaczny ryzalit z prosto zamkniętym szczytem  z malowanym herbem rodu Lehndorffów w polu. Ryzalit frontowy poprzedzony był półkolistym tarasem z lustrzanymi rozszerzającym się schodami. Wnętrze obiektu było utrzymane w stylu rokoko, o czym świadczyły malowane na płótnie ścienne panneau, sztukaterie, marmurowe kominki, ozdobne piece oraz wytworne klamki z berlińskiej porcelany. Późnobarokowy dwór w Staczach spłonął w 1943 roku. Po wojnie został on odbudowany, lecz niezgodnie z pierwowzorem. Zmieniono kształt dachu, wymieniono okna z wysokich na tradycyjne, a także zbito detal architektoniczny. Niezmieniony pozostał pochodzący z XVIII wieku korpus budowli[5].

Zespoły dworsko-parkowe z zachowanym dworem, parkiem oraz zabudowaniami gospodarczymi znajdują się także w Szwałku, Wężewie, Mściszewie oraz Żydach. Powstały one na przełomie XIX i XX wieku. Pozostałości po zespole dworsko-parkowym znajdują się w Dorszach. Do naszych czasów zachował się park dworski wraz z przyległym terenem zabudowy gospodarczej i cmentarzem. Dwór z końca XIX wieku obecnie już nie istnieje[6].

Do zabytków architektonicznych należy zaliczyć także znajdujące się prawie w każdej wsi obiekty z czerwonej cegły, będące przykład dawnej mazurskiej architektury.Do rejestru zabytków wpisane są także trzy cmentarze, a mianowicie cmentarz z I wojny światowej w Kowalach Oleckich, cmentarz ewangelicki w Szwałku oraz już wcześniej wspomniany cmentarz w Dorszach[7]. Specyficznym obiektem jest cmentarz rosyjsko-niemiecki z I wojny światowej w Kowalach Oleckich. Został on założony na dwóch niskich tarasach z centralnym pomnikiem i starodrzewem. Według tablicy przy wejściu cmentarz jest miejscem spoczynku 45 żołnierzy niemieckich i 136 rosyjskich, którzy zginęli w walkach 11 i 20 sierpnia 1914 roku w okolicach Hańczy, w listopadzie tego samego roku oraz w czasie walk 1915 roku. Został on odrestaurowany w 1994 roku. Zachował się kamienny pomnikupamiętniający poległych, na którym, mimo zniszczeń, widnieje częściowo czytelny napis. W 2000 roku szczątki żołnierzy z II wojny światowej, które także tu spoczywały, zostały z cmentarza ekshumowane i przeniesione na nowo utworzony cmentarz w Ełku[8]kowale05Na terenie gminy Kowale Oleckie znajdują się także zabytki techniczne. Jest to m.in. funkcjonująca do dziś cegielnia w Kowalach Oleckich. Zakład pracuje według dziewiętnastowiecznej technologii, o czym świadczą chociażby lufty w drewnianej konstrukcji hali służące do regulacji przepływu powietrza suszącego cegły.kowale04Do zabytków technicznych należy zaliczyć także odlewnię żeliwa w Kowalach Oleckich, cegielnię w Golubkach oraz mieszczące się w tejże miejscowości pozostałości wapiennika, służącego niegdyś do wypalania wapna. Wapiennik został zbudowany na początku XX wieku. Zakład funkcjonował w okresie międzywojennym aż do 1944 roku. Po wojnie razem z cegielnią w Golubkach i hutą żelaza w Kowalach Oleckich przeszedł on na własność Zakładu Przemysłu Terenowego w Ełku, a następnie Kółka Rolniczego w Kowalach Oleckich. Wapiennik w Golubkach funkcjonował do początku lat 70-tych XX wieku[9].Obraz 009


[1]  Hipotezę tę postawił XIX-wieczny niemiecki historyk Max Toppen w dziele pod tytułem Historia Mazur.
[2] Zob. Demby R., Abecadło oleckie, Olecko 2005, s. 72-73.
[3] Zob. Dziedzictwo kulturowe Ziemi Oleckiej, pod red. J. Anuszkiewicz, Olecko 2003, s. 104.
[4] Zob. Demby R., Zabytki Olecka i powiatu, [w:] tegoż, Olecko. Czasy, ludzie, zdarzenia, Olecko 2000, s. 34.
[5] Ibidem, s. 35.
[6] Zob. Dziedzictwo kulturowe Warmii – Mazur – Powiśla. Stan zachowania, potencjał  i problemy, pod red. J. Wysockiego, Olsztyn 2009, s. 192.
[7]  Ibidem, s. 236.
[8] Zob. Dziedzictwo kulturowe Ziemi Oleckiej, pod red. J. Anuszkiewicz, Olecko 2003, s. 104.
[9]  Ibidem, s. 104.

 

Bombax Theme designed by itx